Folkehelseundersøkinga i Sogn og Fjordane

Datainnsamlinga for den første folkehelsekartlegginga mellom vaksenbefolkninga i Sogn og Fjordane vart gjennomført av Folkehelseinstituttet i perioden frå 13. mars til 7. april 2019. Undersøkinga vart gjennomført på oppdrag frå Sogn og Fjordane fylkeskommune. Tilsvarande undersøking vart gjennomført i Hordaland i 2018.

Målet er å skaffe fram informasjon om subjektiv helse, livskvalitet, helserelatert åtferd og lokale tilhøve (både risikofaktorar og helsefremjande faktorar) som kan vere til nytte i folkehelsearbeidet i fylka og kommunane. Undersøkingane i Sogn og Fjordane og Hordaland gjev viktige bidrag til kunnskapsgrunnlaget for den fyrste folkehelseplanen for Vestland fylke. Ei viktig side ved folkehelseundersøkingane er at dei skal skaffe fram nye data, slik at folkehelsearbeidet kan baserast på eit ferskast mogeleg evidensgrunnlag.

I overkant av 20 000 vart inviterte til å delta. Utvalet omfatta vaksne frå 18 år og oppover. Femtitre prosent var kvinner, og gjennomsnittsalderen var 47,9 år. 9149 personar har svart, som gjev ein samla svarposent på 45,4%. Det var ein viss overvekt av personar med høgare utdanning.Delar av resultata er no komne i form av ein rapport. I analysene har ein sett dei ulike forholda opp mot kjønn, alder og utdanning på regionsnivå. Førebels er det altså ikkje offentleggjort tal for einskildkommunar, og det er usikkert i kva grad slike vil kome grunna små talmateriale.

Regioninndelinga i rapporten er slik:
• Nordfjord: Bremanger, Gloppen, Selje/Eid, Stryn (2070 svar)
• Sunnfjord: Flora/Vågsøy, Gaular/Jølster/Førde/Naustdal (3302 svar)
• HAFS/Ytre Sogn: Askvoll, Fjaler, Gulen, Hyllestad, Solund, Høyanger (1187 svar)
• Indre Sogn: Aurland, Balestrand/Leikanger/Sogndal, Luster, Lærdal, Vik, Årdal (2590 svar).

Eksempel: Trivsel og sjølvopplevd helse
Dette er to sentrale parametrar knytt til folkehelsa.

TRIVSEL i Sogn og Fjordane

a) Trivsel etter region:

Gjennomsnittleg oppgjev i overkant av 70% stor grad av trivsel i nærmiljøet (raud stripla linje). Deltakarane frå Indre Sogn oppgjev som vi ser noko høgare trivsel enn dei andre tre regionane.

b) Trivsel etter alder og kjønn

Dei yngre aldersgruppene oppgjev lågare grad av trivsel i nærmiljøet enn dei eldre, og det er ein jamn stigning frå rundt 60% i 18-29 årsalder til nærare 80% for 60-åringar og eldre. Kjønnsskilnadane er ikkje markerte utover ei lett overvekt for kvinner i aldersgruppene 30 til 59 år.

c) Kva er viktig for å trivast?

Det går fram at tilgang på natur- og friluftsområde, samt kommunale tenester og butikkar er det som blir rangert å ha størst innverknad på trivsel, medan kulturaktivitetar, møteplassar og gang- og sykkelvegar skårar klart lågare.

SJØLVOPPLEVD HELSE i Sogn og Fjordane

a) Sjølvopplevd helse og utdanning/kjønn

Oppleving av eiga helse som god viser eit klart mønster der denne vert betre til høgare utdanningsgrad ein har, og det er ikkje markerte kjønnsskilnader i dette.

b) Sjølvopplevd helse og alder

Den sjølvopplevde helsa vert i noko grad redusert med alderen, men også i gruppa over 70 år opplever rundt 70% at dei har god helse.

Konklusjon: Kartlegginga av folkehelsefaktorar i Sogn og Fjordane er ei klar nyvinning på dette området, og kjelde for kunnskap på område der det ofte har vore meir synsing basert på enkelttilfelle. Det er synd at ein ikkje kan gje data ned på einskildkommunar, då det er kommunane som etter lovverket har størst ansvar for det primærførebyggande arbeidet. Det er også litt overraskande at resultata så langt ikkje har vore meir framme i mediabildet.

Lenke til Sogn og Fjordane sin omtale av undersøkinga og rapporten

Av Hans Johan Breidablik

RANDKOMMUNAR OG BRUK AV TENESTER FRÅ HELSE FØRDE

Som dei fleste vil være kjent med er Sogn og Fjordane halvvegs inne i sitt siste år som eige fylke. Frå 2020 blir det samanslåing med Hordaland til det nye Vestland fylke.
Men når det gjeld helseføretak er det så langt ikkje lagt opp til ei tilsvarande omorganisering. Helse Førde og Helse Bergen vil i hovudsak ha same opptaksområde som no. Men både funksjonsfordeling og fritt sjukehusval gjer at pasientflyten kan endre seg over tid. I dette ligg også at Helse Førde er eit lite føretak med avgrensa tal innbyggarar i opptaksområdet. Dersom talet på brukarar av Helse Førde også blir mindre, vil det kunne føre til utfordringar med å halde oppe eit så breitt spekter av behandlingstilbod for befolkninga.

Det kan difor være av interesse å sjå på utviklinga knytt til bruk av Helse Førde for randkommunar samanlikna med gjennomsnittet i fylket elles. Typisk for randkommunar i denne samanhengen er at dei ligg på grensa til naboføretak, og at dei også har kort veg til spesialistheletenester i naboføretaka.

Vi har då vald ut fire typiske randkommunar: Gulen, Vik, Aurland og Hornindal.

1. Innlegging som øyeblikkeleg hjelp samla pr. 1000 innbyggjar i perioden 2009 – 2018

Vi ser av den øvste linja at gjennomsnittet for heile Sogn og Fjordane ligg rundt 110-120 pr. 1000 innb. og dette har vore relativt stabilt dei seinare åra.
Alle dei fire randkommunane låg allereie i 2009 under gjennomsnittet for fylket når det gjeld øyeblikkeleg sjukehusinnlegging i Helse Førde, og særleg låg Vik kommune lågt med under halvparten så mykje også i 2009. Dette har nok samanheng med at kommunen har nytta Voss sjukehus (Helse Bergen) i periodar der vegen over Vikafjellet har vore open. Men trass i nokre svingingar er omfanget i bruken av Helse Førde mykje på same nivå i 2018 som i 2009. Ein liknande trend ser vi for Aurland sitt vedkomande bortsett at dei heile tida har nytta Helse Førde meir (har kort veg til Lærdal sjukehus).

Men for dei to andre kommunane Gulen og Hornindal ser vi ein markert reduksjon av innleggingar i Helse Førde i perioden. Gulen har i dag legevakt- og KAD-tenester lokalisert i Nord-Hordaland (Knarvik), og Hornindal vil om kort tid bli ein del av Møre og Romsdal (Volda sjukehus).

2. Tilvising til poliklinikk samla (både planlagde og øyeblikkeleg hjelp) pr. 1000 innb. i perioden 2009 – 2018 frå heile opptaksområdet og dei fire randkommunane

Omfanget av etterspurnad om polikliniske tenester frå Helse Førde er som vi ser aukande fram til 2014, og har sidan vore stabilt for fylket samla sett. Omfanget tilsvarar nesten ein nytilvising for annankvar person i fylket. Også her ligg alle dei fire randkommunane lågare allereie i 2009. Imidlertid ser vi her for Aurland og Vik ein viss auke i bruken av Helse Førde over tid. For Gulen og Hornindal er det ein reduksjon også i nytilvisingar dei siste åra, og mest markert for Gulen sitt vedkomande. Mønsteret når det gjeld poliklinikkbruk er såleis litt annleis enn vi såg over for øyeblikkeleg hjelp-innleggingar.

Konklusjon: Dei fire randkommunane har til saman 8078 innbyggjarar i 2018, og utgjer i overkant av 7% av den samla befolkninga i Sogn og Fjordane. Dersom storparten av desse skulle søke seg mot andre føretak ville det likevel kunne vere ei utfordring for Helse Førde. I noko grad kan vi sjå ei slik utvikling for sjukehusinnleggingar, men noko mindre i høve poliklinisk aktivitet. Generelt er bruken av Helse Førde lågare frå randkommunane, men dette har vore tilfelle over lengre tid.

Av Hans Johan Breidablik